گوزن زرد ایرانی که زمانی تنها ۱۲ رأس از آن در کشور شناسایی شد، اکنون با برنامه‌های احیایی و زادآوری در زیستگاه‌های طبیعی، مسیر بازگشت به طبیعت را طی می‌کند.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی انسجام نو، داستان نجات گوزن زرد ایرانی به دهه ۴۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که تصور می‌شد این گونه به‌طور کامل از طبیعت ایران حذف شده است. در همان سال‌ها ۱۲ رأس گوزن زرد شناسایی و به دشت ناز ساری منتقل شدند. این جمعیت کوچک با زادآوری، پایه برنامه‌های حفاظتی برای نجات این گونه را شکل داد.
در دهه ۵۰، بخشی از گوزن‌های دشت ناز به جزیره اشک در پارک ملی دریاچه ارومیه منتقل شدند و روند تکثیر در مناطق مختلف ادامه یافت. سازمان حفاظت محیط زیست نیز از حدود سال ۱۳۸۵ بیش از ۱۵ سایت را برای تکثیر و پرورش این گونه ایجاد کرد.این برنامه‌ها به شکل‌گیری جمعیت‌هایی در مناطقی مانند فندقلو، جزیره اشک، پارک ملی دز، پناهگاه حیات وحش دشت ناز و پناهگاه حیات وحش سمسکنده انجامید. با این حال، افزایش تعداد گوزن‌ها در سایت‌های تکثیر تنها بخشی از مسیر احیا بود و هدف اصلی، بازگرداندن این گونه به زیستگاه‌های تاریخی خود محسوب می‌شود.
بازگشت گوزن زرد به زیستگاه تاریخی
حدود دو سال پیش، نخستین گروه از گوزن‌های متولدشده در یکی از سایت‌های تکثیر، پس از طی مراحل بازوحشی‌سازی، در محدوده دز و کرخه رهاسازی شدند. موفقیت این طرح زمانی اهمیت پیدا می‌کند که حیوانات بتوانند در طبیعت زنده بمانند و تولیدمثل کنند.سال گذشته، تولد یک گوساله گوزن زرد در زیستگاه طبیعی ثبت شد؛ رویدادی که نشان داد این گونه پس از دهه‌ها بار دیگر توانسته چرخه طبیعی زندگی خود را در زیستگاه تاریخی‌اش آغاز کند. امسال نیز مشاهده یک گوزن زرد آبستن، نشانه دیگری از تداوم این روند است.به گفته طاهره صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط زیست، احیای گوزن زرد پروژه‌ای پیچیده و چندوجهی است و تنها با رهاسازی چند رأس حیوان در طبیعت نمی‌توان به موفقیت آن دست یافت.
مشارکت مردم؛ حلقه مهم حفاظت
یکی از عوامل مهم در موفقیت برنامه احیای گوزن زرد، همراهی جوامع محلی است. انجمن «شیردال» حدود ۱۲ سال است در زیستگاه این گونه با مردم منطقه همکاری می‌کند و این ارتباط به تدریج نگاه جامعه محلی به گوزن زرد را تغییر داده است.همزمان با رهاسازی گوزن‌ها نیز مراسمی با عنوان «جشن گوزن زرد» برگزار شد که شیوخ عرب و مردم محلی در آن حضور داشتند. این مشارکت اهمیت زیادی دارد؛ چراکه حفاظت پایدار از گونه‌های حیات وحش تنها با اقدامات فیزیکی امکان‌پذیر نیست و مردم منطقه باید خود را بخشی از برنامه حفاظت بدانند.
چهار تولد تازه در پارک ملی کرخه
در خوزستان نیز نشانه‌های تازه‌ای از موفقیت برنامه احیای گوزن زرد ثبت شده است. از ابتدای سال ۱۴۰۵، چهار رأس گوساله گوزن زرد ایرانی در پارک ملی کرخه متولد شده‌اند.پارک ملی کرخه با برخورداری از جنگل‌های پده و گز و منابع آبی پایدار، یکی از زیستگاه‌های مهم جنوب غرب کشور است و شرایط مناسبی برای زیست این گونه فراهم می‌کند.تولد این گوساله‌ها تنها به معنای افزایش تعداد گوزن‌ها نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه سازگاری جمعیت‌های احیاشده با محیط طبیعی و ورود آنها به چرخه طبیعی زادآوری باشد.گوزن زرد ایرانی در گذشته در بخش‌هایی از جنوب و غرب کشور پراکنش داشت، اما تخریب زیستگاه، شکار بی‌رویه و کاهش منابع غذایی، جمعیت آن را به‌شدت کاهش داد و این گونه را در معرض خطر انقراض قرار داد.
ادامه برنامه‌های تکثیر و بازوحشی‌سازی
در کنار جمعیت‌های طبیعی، برنامه‌های تکثیر و نگهداری گوزن زرد نیز ادامه دارد. در خوزستان، با همکاری شرکت کشت و صنعت کارون، برنامه تکثیر و نگهداری این گونه در سایت احیا و تکثیر مجموعه دنبال می‌شود و امسال نیز زادآوری در این مرکز ثبت شده است.این جمعیت‌ها می‌توانند در آینده به‌عنوان پشتوانه برنامه‌های رهاسازی مورد استفاده قرار گیرند. با این حال، رهاسازی پایان مسیر نیست و پیش از آن باید ظرفیت زیستگاه، منابع آب و علوفه، تهدیدهای موجود و توان حفاظتی منطقه بررسی شود.به همین منظور، مطالعات تخصصی برای رهاسازی و احیای جمعیت گوزن زرد در زیستگاه‌های طبیعی خوزستان نیز در حال انجام است.
گوزن زرد در مسیر بازگشت به زاگرس
برنامه احیای این گونه به خوزستان محدود نیست و در فارس نیز طرح بازمعرفی گوزن زرد ایرانی در منطقه شکار ممنوع روشن‌کوه شهرستان سرچهان وارد مرحله آماده‌سازی شده است.مطالعات امکان‌سنجی این طرح از سال گذشته آغاز شده و در بررسی‌های میدانی، ظرفیت‌های حفاظتی و زیرساخت‌های مورد نیاز منطقه ارزیابی شده است. منابع آب، سامانه‌های عرفی، شرایط زیستگاهی و امکانات موجود از جمله موارد بررسی‌شده هستند.
هدف این طرح، بازمعرفی گوزن زرد ایرانی به طبیعت زاگرس و تقویت جمعیت این گونه است. انتخاب روشن‌کوه نیز بر اساس مطالعات کارشناسی و ظرفیت‌های اکولوژیک و حفاظتی منطقه انجام می‌شود.با این حال، بازگرداندن گوزن زرد به زاگرس تنها به انتقال چند رأس حیوان محدود نمی‌شود. تأمین زیرساخت‌های حفاظتی، مشارکت جوامع محلی و پایش مستمر، از ارکان اصلی موفقیت این طرح به شمار می‌روند.
نجات گوزن زرد؛ مسیری که هنوز ادامه دارد
سرگذشت گوزن زرد ایرانی نشان می‌دهد احیای یک گونه در معرض خطر، فرآیندی چندساله و حتی چنددهه‌ای است. گونه‌ای که زمانی تنها ۱۲ رأس از آن شناسایی شد و تصور می‌شد از طبیعت ایران حذف شده، امروز در چند سایت تکثیر می‌شود و نشانه‌هایی از زادآوری آن در زیستگاه‌های طبیعی به ثبت می‌رسد.با این حال، نمی‌توان هنوز پرونده نجات گوزن زرد را بسته‌شده دانست. افزایش جمعیت در سایت‌های تکثیر با احیای پایدار یک گونه در طبیعت تفاوت دارد. موفقیت نهایی زمانی حاصل می‌شود که جمعیت‌های وحشی بتوانند بدون وابستگی دائمی به انسان در زیستگاه‌های طبیعی خود بقا پیدا کنند و تولیدمثل داشته باشند.تقویت حفاظت، مشارکت جوامع محلی، تأمین منابع آب و غذا، مقابله با تهدیدهای زیستگاهی و استمرار پایش‌های علمی، نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده این گونه خواهد داشت.
گوزن زرد ایرانی پس از دهه‌ها بار دیگر در حال باز کردن جای پای خود در طبیعت ایران است؛ از کرخه و دز تا برنامه‌های پیش‌رو در زاگرس. تولد گوساله‌های این گونه در طبیعت، برای حیوانی که روزگاری منقرض‌شده تصور می‌شد، نشانه‌ای امیدبخش از بازگشت به زیستگاه‌های تاریخی است.
